Co daje czytanie? 9 korzyści, które wykraczają daleko poza naukę czytania

1. Czytając, rozwijamy język i słownictwo

To jedna z najlepiej udokumentowanych korzyści czytania. Książki dają dzieciom dostęp do słów, konstrukcji zdań i sposobów opowiadania, z którymi nie zawsze spotykają się w codziennych rozmowach.

Duża metaanaliza Suzanne Mol i Adriany Bus objęła 99 badań i 7669 osób – od dzieci przedszkolnych po studentów. Kontakt z tekstem był związany m.in. z lepszym rozumieniem czytanego tekstu, umiejętnościami językowymi, czytaniem technicznym i pisownią. Co ważne, zależność ta wzmacniała się wraz z wiekiem: im więcej ktoś czytał, tym więcej rozwijał umiejętności potrzebnych do dalszego czytania – a większa sprawność ułatwiała sięganie po kolejne książki. Autorzy nazywają to swoistą „spiralą” rozwoju czytelniczego (Mol & Bus, 2011).

Nie trzeba przy tym czekać, aż dziecko nauczy się czytać samodzielnie. Metaanaliza 19 badań eksperymentalnych dotyczących wspólnego oglądania i czytania książek obrazkowych, obejmujących łącznie 2594 pary dziecko–opiekun, wykazała pozytywny wpływ takich działań zarówno na język ekspresyjny, jak i rozumienie języka u dzieci w wieku od około roku do sześciu lat (Dowdall et al., 2020).

Dlatego czytanie na głos nie jest jedynie przygotowaniem do „prawdziwego czytania”. Ono już jest ważnym elementem rozwoju językowego.

2. Czytanie pomaga oswajać gramatykę, składnię i ortografię

Dziecko czytające regularnie wielokrotnie spotyka poprawnie zapisane słowa i typowe konstrukcje językowe. Nie musi świadomie zapamiętywać każdej końcówki czy zasady – część wiedzy o języku buduje się poprzez sam kontakt z tekstem.

Badania nad ekspozycją na druk pokazują, że jej związek dotyczy nie tylko rozumienia tekstu, ale również technicznej sprawności czytania i poprawnej pisowni (Mol & Bus, 2011).

Nie oznacza to oczywiście, że samo czytanie zastąpi naukę ortografii. Oznacza jednak, że dziecko ma znacznie więcej okazji, by zobaczyć język „w działaniu”: w dialogach, opisach, pytaniach, zdaniach złożonych czy różnych stylach wypowiedzi.

3. Czytając, uczymy się zdobywać informacje i krytycznie myśleć

Współczesne rozumienie czytania jest znacznie szersze niż „umiejętność przeczytania tekstu”. OECD definiuje kompetencje czytelnicze jako zdolność rozumienia, wykorzystywania i oceniania tekstów, refleksji nad nimi oraz angażowania się w ich treść. W świecie cyfrowym dochodzi do tego porównywanie źródeł, radzenie sobie ze sprzecznymi informacjami czy odróżnianie faktów od opinii.

Takie umiejętności można rozwijać także przy zwykłej książce. Wystarczy czasem zatrzymać się i zapytać:

• • Skąd bohater to wie?

• • Czy narratorowi możemy wierzyć?

• • Co mogłoby wydarzyć się inaczej?

• • Jakie mamy dowody?

• • Czy druga postać opowiedziałaby tę sytuację tak samo?

To właśnie wtedy czytanie staje się nie tylko odbieraniem informacji, ale ćwiczeniem rozumowania, przewidywania, wnioskowania i szukania różnych rozwiązań.

Co ciekawe, w badaniu PISA 2018 przyjemność czerpana z czytania była dodatnio związana z wynikami w czytaniu we wszystkich uczestniczących krajach i systemach edukacyjnych, także po uwzględnieniu płci oraz sytuacji społeczno-ekonomicznej uczniów i szkół. W zależności od systemu różnica związana z większym zaangażowaniem w czytanie wynosiła od mniej niż 11 do ponad 30 punktów na skali PISA. Nie dowodzi to, że sama przyjemność z czytania powoduje lepsze wyniki – pokazuje jednak, jak mocno czytanie i motywacja do czytania mogą się wzajemnie napędzać (OECD, 2021).

4. Czytanie uruchamia wyobraźnię i może wspierać twórcze myślenie

Film pokazuje nam bohatera, dom i krajobraz. Podczas czytania dużą część tego świata trzeba stworzyć samodzielnie. Jak wygląda ulica, której autor nie opisał dokładnie? Jakim głosem mówi bohater? Co znajduje się za drzwiami, których jeszcze nie otworzył?

Dlatego książka daje przestrzeń na dopowiadanie, przewidywanie i tworzenie własnych obrazów. Szczególnie interesujące efekty przynosi łączenie czytania z aktywnościami twórczymi. W eksperymencie przeprowadzonym wśród uczniów piątej klasy program oparty na czytaniu, pisaniu i pracy zespołowej wiązał się ze wzrostem wyników w zadaniach mierzących myślenie dywergencyjne – czyli zdolność generowania wielu pomysłów i rozwiązań (Segundo Marcos et al., 2020).

Dla rodzica, nauczyciela czy bibliotekarza płynie z tego prosty wniosek: nie zawsze trzeba kończyć książkę pytaniem „co autor miał na myśli?”. Czasem dużo ciekawsze będzie: „A co ty byś tutaj wymyślił?”.

5. Dzięki opowieściom poznajemy emocje – własne i cudze

Książki pozwalają doświadczać sytuacji, których dziecko samo nigdy nie przeżyło. Można przez chwilę znaleźć się w głowie kogoś przestraszonego, zazdrosnego, samotnego, zakochanego, zawstydzonego albo bardzo odważnego.

Nie oznacza to, że przeczytanie jednej powieści automatycznie uczyni nas bardziej empatycznymi. Wyniki badań są bardziej subtelne. Metaanaliza eksperymentów nad czytaniem fikcji obejmująca 53 efekty z 14 badań wykazała niewielki, ale istotny pozytywny wpływ czytania fikcji na tzw. poznanie społeczne – czyli zdolność rozumienia stanów psychicznych i perspektywy innych osób (Dodell-Feder & Tamir, 2018).

Książka daje więc przede wszystkim bezpieczny pretekst do rozmowy:

„Dlaczego ona tak zareagowała?”, „Jak on się teraz czuje?”, „Czy można było zrobić coś inaczej?”, „Czy tobie też kiedyś było podobnie?”.

W ten sposób historie pomagają nazywać emocje, dostrzegać różne perspektywy i rozmawiać o sprawach, które bez fikcyjnego bohatera mogłyby być dużo trudniejsze.

Interesujących danych dostarcza również brytyjskie badanie podłużne obejmujące 8936 dzieci. Dzieci, które w wieku siedmiu lat regularnie czytały dla przyjemności, cztery lata później miały przeciętnie mniej problemów emocjonalnych i z nadmierną aktywnością oraz więcej zachowań prospołecznych niż porównywalne dzieci czytające rzadziej. Autorzy podkreślają jednak, że jest to badanie zależności, a nie prosty dowód, że czytanie było jedyną przyczyną tych różnic (Mak & Fancourt, 2020).

6. Wspólne czytanie buduje więź

Czytanie z dzieckiem ma jeszcze jedną zaletę, której nie da się sprowadzić do liczby poznanych słów. To wspólnie spędzony czas.

Dorosły i dziecko patrzą na tę samą historię, śmieją się w tym samym miejscu, rozmawiają o bohaterach, czasem wracają po raz pięćdziesiąty do tej samej strony. Psycholog rozwojowy Ross Thompson zwraca uwagę, że wspólne czytanie książek obrazkowych jest nie tylko środowiskiem rozwoju języka, lecz również przestrzenią budowania relacji – historia łączy bowiem tekst, doświadczenia dziecka i rozmowę z dorosłym (Thompson, 2020).

I być może właśnie dlatego wieczorne „jeszcze jeden rozdział” bywa ważniejsze, niż nam się wydaje.

7. Czytanie może budować poczucie kompetencji

Na plakacie piszemy także o budowaniu pewności siebie i poczucia własnej wartości. Warto tutaj wprowadzić małe doprecyzowanie: badania najdokładniej pokazują związek między czytaniem a poczuciem własnej kompetencji czytelniczej.

Według międzynarodowego badania PIRLS 2021 43% czwartoklasistów deklarowało, że czuje się bardzo pewnie w czytaniu, a większej pewności towarzyszyły przeciętnie wyższe wyniki. Autorzy raportu zaznaczają przy tym, że zależność prawdopodobnie działa w obie strony: dzieci, które lepiej czytają, czują się pewniej, a poczucie, że „umiem czytać”, może z kolei zachęcać je do dalszego czytania.

To ważna wskazówka dla dorosłych: dziecko potrzebuje nie tylko ambitnych książek, ale też takich, przy których może doświadczać czytelniczego sukcesu.

8. Czytając, dowiadujemy się coraz więcej o świecie

Książka może zabrać dziecko do wnętrza wulkanu, starożytnego Rzymu, na pokład statku kosmicznego albo do życia osoby mieszkającej po drugiej stronie świata.

Ale zdobywanie wiedzy poprzez czytanie nie dotyczy wyłącznie literatury popularnonaukowej. Z powieści i opowiadań dzieci poznają miejsca, realia historyczne, sposoby życia, konflikty społeczne, relacje i doświadczenia innych ludzi. Z czasem nowe informacje mają się do czego „przyczepić”: jedna książka pomaga lepiej zrozumieć następną.

Właśnie dlatego kompetencje czytelnicze są czymś więcej niż szkolną umiejętnością. OECD opisuje je jako narzędzie pozwalające rozwijać wiedzę i możliwości jednostki oraz uczestniczyć w życiu społecznym.

9. Najważniejsze: warto budować nie tylko umiejętność czytania, ale także chęć czytania

Można świetnie opanować technikę czytania i… nigdy z niej dobrowolnie nie korzystać.

Dlatego jednym z najważniejszych zadań rodziców, nauczycieli i bibliotekarzy jest stworzenie dziecku warunków, w których książka nie będzie kojarzyła się wyłącznie z obowiązkiem, sprawdzianem i pytaniem o bohaterów drugoplanowych.

W PIRLS 2021 tylko 42% czwartoklasistów uczestniczących w badaniu deklarowało, że bardzo lubi czytać. Jednocześnie większa przyjemność z czytania była związana z wyższymi wynikami czytelniczymi.

To dobry argument, by obok pytania „Czy moje dziecko potrafi czytać?” częściej zadawać drugie:

„Czy znalazło już coś, co naprawdę chce przeczytać?”

Co możemy zrobić jako rodzice, nauczyciele i bibliotekarze?

Nie potrzebujemy skomplikowanych programów. Warto przede wszystkim dawać dzieciom dostęp do bardzo różnych książek i możliwość wyboru, czytać im na głos również wtedy, gdy potrafią już czytać samodzielnie, rozmawiać o historiach zamiast wyłącznie je odpytywać oraz pozwalać książkom prowadzić dalej – do rysowania, dyskusji, zabawy, szukania informacji czy wymyślania własnych zakończeń.

Czytanie nie musi być zawsze „pożyteczne”. Czasem największą korzyścią jest po prostu to, że dziecko znalazło historię, od której nie chce się oderwać.

Pobierz plakat „Dzięki czytaniu…”

Chcesz porozmawiać z dziećmi lub młodzieżą o tym, co właściwie daje nam czytanie?

Przygotowaliśmy dwie wersje plakatu:

→ plakat „Dzięki czytaniu…” – wersję wypełnioną, którą można powiesić w klasie, bibliotece, świetlicy albo w domu,

oraz

→ pusty plakat do samodzielnego uzupełnienia, który można wykorzystać podczas lekcji, zajęć bibliotecznych lub warsztatów. Poproś dzieci i młodzież, by same odpowiedziały na pytanie: „Co daje mi czytanie?”. Ich odpowiedzi nie muszą być takie jak nasze – i właśnie dlatego warto je zebrać.

Może się okazać, że obok „uczę się nowych słów” pojawi się także: „mogę na chwilę zniknąć”, „poznaję ludzi, których nigdy bym nie spotkał”, „mam o czym rozmawiać z koleżanką” albo po prostu „nie nudzę się w autobusie”.

A to również są bardzo dobre powody, żeby czytać.

Bibliografia

Dodell-Feder, D., & Tamir, D. I. (2018). Fiction reading has a small positive impact on social cognition: A meta-analysis. Journal of Experimental Psychology: General, 147(11), 1713–1727. doi:10.1037/xge0000395.

Dowdall, N., Melendez-Torres, G. J., Murray, L., Gardner, F., Hartford, L., & Cooper, P. J. (2020). Shared picture book reading interventions for child language development: A systematic review and meta-analysis. Child Development, 91(2), e383–e399. doi:10.1111/cdev.13225.

Mak, H. W., & Fancourt, D. (2020). Longitudinal associations between reading for pleasure and child maladjustment: Results from a propensity score matching analysis. Social Science & Medicine, 253, 112971. doi:10.1016/j.socscimed.2020.112971.

Mol, S. E., & Bus, A. G. (2011). To read or not to read: A meta-analysis of print exposure from infancy to early adulthood. Psychological Bulletin, 137(2), 267–296. doi:10.1037/a0021890.

Mullis, I. V. S., von Davier, M., Foy, P., Fishbein, B., Reynolds, K. A., & Wry, E. (2023). PIRLS 2021 international results in reading. TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College. doi:10.6017/lse.tpisc.tr2103.kb5342.

OECD. (2021). 21st-century readers: Developing literacy skills in a digital world. OECD Publishing. doi:10.1787/a83d84cb-en.

Segundo Marcos, R. I., López Fernández, V., Daza, M. T., & Phillips-Silver, J. (2020). Promoting children’s creative thinking through reading and writing in a cooperative learning classroom. Thinking Skills and Creativity, 36, 100663. doi:10.1016/j.tsc.2020.100663.

Thompson, R. A. (2020). On what is read, shared, and felt: Parent-child conversation about stories. Attachment & Human Development, 22(1), 85–89. doi:10.1080/14616734.2019.1589064.